“Hoe ga je om met het huidige verandergeweld?”

“Ja, we brengen impact steeds beter in kaart. Maar draagt dat dan ook werkelijk bij aan grote maatschappelijke vraagstukken? Hoe kunnen we onze energie en investeringen gebruiken om te komen tot een betere wereld?”. Zo opende gespreksleider Igno Notermans van onderzoeksinstituut DRIFT op donderdag 22 april het webinar ‘Fondsen in transities’ voor leden van de FIN. Het vormde de opmaat naar een informatief minicollege van Derk Loorbach, hoogleraar sociaal-economische transities (Erasmus Universiteit Rotterdam) en directeur van DRIFT en een boeiende uitwisseling van gedachten met vertegenwoordigers van circa veertig fondsen.

 

FIN-directeur Siep Wijsenbeek stelde dat “Ieder fonds permanent in transitie is, aangezien de maatschappij waaraan zij willen bijdragen ook voortdurend verandert. Maar hoe je dat?” Bas Pieck, partner van Beter Geven, schetste vervolgens zijn persoonlijke betrokkenheid bij het onderwerp van vandaag. Hij heeft lang gewerkt voor een fonds dat gericht was op meest kwetsbaren in de samenleving. Daarbij kwamen ingewikkelde problemen langs en kon steun worden verleend aan mooie projecten. “Is dit het nou”, dacht hij bij zichzelf, “lossen we zaken wel duurzaam op? Of is dat een te grote vraag? Ben je er als fonds voor om grote problemen op te lossen? Hoe dan ook: de tijd van pleisters plakken is voorbij.”

 

Veranderen is nog geen transitie

Loorbach opende zijn bijdrage met de vraag hoe je met huidige verandergeweld om moet gaan. Hoe hou je koers? Dat vergt transitiemanagement. En om bij te dragen aan transities moet je zelf veranderen. Maar veranderen is nog geen transitie, zo bepleitte hij. De mensen van DRIFT zijn actieonderzoekers. Zij proberen inzicht te krijgen in wat maatschappelijke veranderingen langzamer en sneller doet gaan? Welke aspecten spelen een rol? Al decennia­lang zijn we met duurzaamheid bezig, maar nog steeds hebben we met hardnekkige vraagstukken te maken. Kijk maar eens naar de sociale en ecologische problemen in een stad als Rotterdam.

 

Loorbach introduceert de term ‘regime’, dat verwijst naar de manier waarop we met elkaar omgaan. Het is een combinatie van cultuur, structuur en werkwijze. Als voorbeeld brengt hij de aanleg van een weg naar voren: eenmaal aangelegd kunnen mensen verder van het werk gaan wonen en groeit het gebruik van de weg. Zo ontstaan files en ontstaat de noodzaak om de weg te verbreden of andere oplossingen te zoeken. Dit leidt tot ‘padafhankelijkheid’: het is nu eenmaal moeilijk om aan een regime te ontsnappen. En wij worden opgeleid om het binnen een regime beter te doen en hebben daarbij vooral oog voor de implementatie van oplossingen. Nederland heeft de neiging om op zoek te gaan naar oplossingen die voor 100% werken. We zijn voortdurend op zoek naar nieuwe oplossingen en innovatie, onder meer gesteund en gestimuleerd door fondsen.

 

Het geschetste beeld wordt door verschillende deelnemers aan het webinar herkend. Zo geeft een van de fondsen aan zich bezig te houden met duurzame visserij in de Middellandse Zee, waarbij de vraag is of er nog een toekomst is voor bodemvisserij. Een andere deelnemer zegt zich te richten op een paradigmashift door de introductie op een andere besluitvorming, gebaseerd op een duurzaam model van sociocratische besluitvorming en kringorganisatie. Ook wordt gerefereerd aan de onafhankelijkheid van fondsen als kraamkamers van vernieuwing. Het gaat om samenhangend denken van overheden, bedrijven en fondsen. De aanpak van DRIFT is derhalve interessant, omdat hier verschillende paden worden bewandeld. Maar het belang van transities wordt een van de deelnemers ook genuanceerd: “Intellectueel praten over transitie en paradigmashift moet niet ten koste gaan van sociale nood ledigen.”

 

De onhoudbaarheid van regimes

“Het begint met herkenning”, zo vervolgt Loorbach zijn betoog. “Maar hoe ga je met de complexiteit om? Hoe ga je om met een regime dat onhoudbaar is?” Transities herken je pas achteraf. Bij de transitiedynamiek is het van belang om heel systematisch te reflecteren op waar je zelf staat en waar je heen wilt. “Ga op zoek naar niches: welke toekomst willen we hebben? Welke praktijken passen al binnen dat beeld? Ga dat stimuleren. Bij de financiële transitie zie je dat het huidige systeem zich omvormt tot een systeem waarin de toevoeging van waarde centraal staat. We zijn op weg naar een natuurpositieve economie, waarin de economie op de lange termijn goed is voor mens en natuur. Dat vereist een strategie die gebaseerd is op transitie.

 

Een van de deelnemers refereert aan het armoedeprogramma van het fonds waarvoor ze werkt, met een focus op systemische verandering. “Hoe kom je daar? Het blijft allemaal kleinschalig en gericht op oplossingen. Moeten we dat zelf aanjagen? Zo ja, dan betekent dat een andere rol. Maar we zitten in ons eigen regime vast. Zijn we daartoe wel in staat?” Loorbach geeft aan dat er een tussenstap is: je moet niet de armoede oplossen, maar nagaan waar de regimes zitten die armoede in stand houden. Dat vergt een scherpe analyse, waarbij je ook nagaat wat jij als fonds kunt doen. “Je kunt een transitie niet zelf vorm­geven. Maak het kleiner en behapbaar. Deel inzichten met andere spelers, bijvoorbeeld degenen die al alternatieven hebben. Je kunt een andere context creëren”, zo meent Loorbach.

 

De discussie leidt tot de vraag of fondsen wel groot genoeg zijn om in de breedte systeemveranderingen te kunnen realiseren. “Of kunnen we helpen aanjagen? En kan dat met donaties of zijn hiervoor andere financieringsvormen nodig, meer gericht op impact op lange termijn?” Een deelnemer antwoordt daarop dat dat afhangt van de keuze die je maakt: binnen een systeem kun je het verschil maken mits je focus aanbrengt. “Transities kun je niet managen, je kunt alleen interveniëren. Ik ben zelf vier jaar bezig met beleid gericht op transities en dat geeft focus en energie. Dat moeten we binnenkort evalueren. Als je breed bezig bent, heb je verschillende inzichten op wat impact is.”

 

Wil je werkelijk veranderingen op lange termijn bewerkstelligen, dan moet je ook iets aan oorzaken doen en wellicht samenwerken om te agenderen. “Je krijgt een andere rol”, bevestigt Loorbach. “Door keuzes, donaties en aanwezigheid beken je als fonds al kleur. Die rol kun je actiever inzetten. Wees actief naast andere actoren: help reflecteren op regimes. Zijn we niet in hetzelfde rondje aan het draaien? Vul die rol echter wel in op basis van je eigen agenda.”

 

Belangrijke slotsom van dit webinar is dat ook kleine fondsen in staat zijn om bij te dragen aan de grote transities. Met de juiste mindset en slimme interventies.

 

Meer informatie

Proefschrift ‘Zonder marge geen centrum. Een pleidooi voor rechtvaardige transities’, Frank Steenbergen

Finance in Transition: Principles for a Positive Finance Future, Derk Loorbach, Dirk Schoenmaker en Willem Schramade

To Transition! Governance Panarchy in the New Transformation, Derk Loorbach

 

DRIFT & Beter Geven organiseren dit najaar de vierdaagse cursus ‘Fondsen in transities’. Met deze cursus worden fondsen uitgedaagd te achterhalen welke rol zij kunnen spelen in het licht van de grote transities op sociaal, ecologisch en economisch terrein.
Meer informatie en inschrijving via de website van DRIFT >>>

Derk Loorbach: “We moeten vooruitstruikelen”

“Transitieonderzoek laat keer op keer zien dat het met alle kennis en geld niet lukt om hardnekkige problemen op sociaal-economische of ecologisch gebied op te lossen. Transitiedenken stelt de vraag hoe dit toch mogelijk is,” meent Derk Loorbach, hoogleraar transitiekunde en directeur van het onderzoeksinstituut DRIFT.

 

“Het oude idee dat met economische groei vanzelf iedereen beter wordt en er genoeg geld verdiend wordt om alle problemen op te lossen bleek naïef: op een gegeven moment blijven grote groepen structureel achter en neemt de extreme rijkdom bij kleine groepen alleen maar toe. Dit alles tegen de achtergrond van een voortdurende verwoesting en uitputting van de natuur. Transitiedenken stelt de vraag hoe dit toch mogelijk is. Blijkbaar zijn we immers met al onze goede bedoelingen onderdeel van het probleem: we verbeteren, redden, innoveren, helpen en zorgen ons een ongeluk. Met netto soms een negatief resultaat.”

 

“Vanuit die kritische zelfreflectie biedt transitiedenken tegelijk ook perspectief: het verleden leert dat juist hoe verder we collectief vastlopen, hoe groter de ruimte voor grote systeemverandering. Dat inzicht in de dynamiek van transities en de bijbehorende menselijke en maatschappelijke fricties en uitdagingen, is de basis om ‘vooruit te struikelen’: al experimenterend op weg te gaan naar gewenste transities. Dit perspectief is ook voor fondsen en financiële instellingen relevant. Gevangen als ze zijn in het ofwel maken van zoveel mogelijk financieel rendement ofwel het bereiken van zoveel mogelijk positieve impact door te geven, houden beide in zekere zin het huidige systeem in stand. In beide gevallen is de bereikte impact niet transformatief.”

 

“Dat het ook anders kan laten nieuwe initiatieven zien die zich richten op systeemverandering, op het combineren van ondernemerschap met idealisme of die goed doen koppelen aan een strategische en politieke agenda. Samen met fondsen zoeken we vanuit transitieperspectief hoe die weg in te slaan: naar een wetenschappelijk onderbouwde, transitiegeörienteerde strategie voor het investeren in de korte termijn. Om vervolgens vanuit dat bredere perspectief ook veel systematischer te kunnen reflecteren op de verschillende vormen van impact en hiervan te leren.”

 

Download de brochure >>>

Meld je aan via de website van DRIFT >>>

Bas Pieck: “Ben je geldschieter of aanjager?”

Beter Geven heeft samen met DRIFT de cursus ‘Fondsen in transities’ ontwikkeld. Het past bij de ambitie van het bureau om vernieuwing in de Nederlandse filantropie te bevorderen. “Natuurlijk kunnen maatschappelijke fondsen werkelijk bijdragen aan grote transities”, vindt Bas Pieck.

Waarom vindt Beter Geven dat deze cursus moest komen?

“Omdat wij denken dat fondsen bij uitstek een rol kunnen spelen in de transities waar we nu middenin zitten. Wie goed kijkt, ziet in de samenleving het besef ontstaan dat de huidige geboden oplossingen voor ingewikkelde problemen op het gebied van armoede, voedsel, huisvesting etc. onvoldoende zijn. Dat het dominante model van groei niet langer houdbaar is. Dat ongelijkheid toeneemt en het vertrouwen in de overheid afneemt. Dat raakt allemaal aan de thema’s waar fondsen aan werken. De kern van de cursus is dan ook: hoe kan je als fonds vanuit een andere, meer systemische bril naar maatschappelijke problemen kijken. We sluiten daarbij aan bij een beweging die al gaande is. Bij veel fondsen is de afgelopen jaren de lijn in gezet van het steunen van losse projecten naar het werken in programma’s. Dat komt voort uit de wens om niet alleen af te wachten welke aanvragen het fonds bereiken maar ook, passend binnen je beleid, zelf proactief te werken aan een bepaald thema als voedselverspilling, eenzaamheid, of een doelgroep als zwerfjongeren of vluchtelingen. Een aantal fondsen in binnen- en buitenland gaat verder, zij zijn al actief beleid aan het voeren hoe zij verandering in een systeem kunnen stimuleren. Beter Geven wil deze volgens ons noodzakelijke ontwikkeling graag aanjagen en versnellen.”

Kunnen maatschappelijke fondsen werkelijk bijdragen aan grote transities?

“Ja. Natuurlijk zijn de budgetten van fondsen niet vergelijkbaar met die van de overheid. Groot verschil is dat het hier echter wel gaat om middelen, die, los van het eigen beleid van fondsen, niet geoormerkt zijn. Daarnaast beschikken fondsen over enorme netwerken en maken zij bij uitstek het werk van ambitieuze vernieuwers binnen de samenleving mogelijk. De vraag die fondsen zich moeten stellen is, denken wij: zie je jezelf als fonds alleen als geldschieter of investeerder, of ook als aanjager en katalysator van noodzakelijke vernieuwing?  En, daar gaan we tijdens de cursus op in: Hoe doe je dat dan?”

Welke goede voorbeelden zie jij al? 

“Twee goede voorbeelden vanuit ons eigen land zullen een bijdrage leveren aan de cursus. Stichting DOEN heeft al een visie op duurzame systeemverandering, die kader scheppend zijn voor het beleid van het fonds. Ook de Noaber Foundation heeft een systeemaanpak ontwikkeld. Dat gaat natuurlijk niet vanzelf. Voor de andere fondsen is het inspirerend en motiverend om vanuit de praktijk te horen, wat deze fondsen ertoe bewogen heeft om op deze manier te werken. En hoe ze dat in de praktijk doen en wat dat betekent voor hun rol in het veld en het meten van hun impact.”

 

Download de brochure >>>

Meld je aan via de website van DRIFT >>>

Inspiratie voor systeemaanpak

Wil je meer weten over systeemaanpak in de wereld van de filantropie? De volgende links, aanpakken, voorbeelden en artikelen kunnen je op weg helpen.

 

De gids Systems Change, a guide to what it is and how to do it van NPC is een prima algemene gids om mee te starten. Een andere uitgave van het NPC over Systems Change gaat alweer een stap verder en beschrijft vijf valkuilen en vijf tips, om ermee als fonds aan de slag te gaan.

 

Een zeer uitgebreide methode om met systeemaanpak aan de slag te gaan, biedt deze uitgave van de Omidyar Group. En een voorbeeld van een fonds dat zich geheel richt op systeemaanpak en ook haar Theory of Change op heeft gericht, is LankellyChase Foundation.

 

Tot slot, wij zijn niet de auteurs van bovengenoemde artikelen. We noemen deze vooral ter inspiratie en wellicht ook motivatie, om er verder mee aan de slag te gaan. Meer weten? Neem contact op met b.pieck@betergeven.nl

Begin 2021: cursus ‘Fondsen in transities’

Sommige fondsen zijn er al mee bezig: het ontwikkelen van een aanpak die meer is gericht op systeemverandering. Beter Geven wil deze noodzakelijke beweging samen met onderzoeksinstituut DRIFT verder aanjagen en stimuleren. Wat gebeurt er tot nu toe? Welke voorbeelden van Nederlandse fondsen zijn er? Hoe kan jouw fonds actief bijdragen aan structurele transformatieprocessen richting een duurzame toekomst?  Daartoe zijn Beter Geven en DRIFT bezig om samen de cursus ‘Fondsen in transities’ op te zetten.

 

Met deze cursus willen we fondsen uitdagen te achterhalen welke rol zij kunnen spelen in het licht van de grote transities op sociaal, ecologisch en economisch terrein. Dat doen we door inzicht te geven in systeemverandering en te leren denken in systemen. Daardoor is meer grip te krijgen op de complexiteit van grote maatschappelijke vraagstukken en is na te gaan hoe duurzaam en impactgericht om te gaan met complexe problemen als armoede, voedselverspilling en eenzaamheid. Doel daarbij is om handvatten en gereedschappen aan te geven en tot een eigen transitieaanpak en -strategie te komen.

 

De cursus start begin 2021. De brochure is hier als pdf-bestand te downloaden. Wil je meer weten? Neem dan contact op met Bas Pieck.